Infraroodfotografie 
 
Dankzij de digitale camera is infraroodfotografie (of kortweg IR fotografie) toegankelijker geworden. Nochtans blijft een beetje kennis over de materie en digitale camera’s in het algemeen nuttig.
De IR wereld is voor ons een onzichtbare wereld. Het is daarom van groot belang om veel te oefenen met je eigen “geschikte” camera. Bovendien mag je niet te snel opgeven om de IR wereld en het juiste materiaal te leren kennen.
Toch ook een waarschuwing: kijk NOOIT, maar dan ook NOOIT door een IR filter naar de zon. 
De pupillen van je ogen zullen wagenwijd openstaan om de verbrandende IR stralen door te laten. Voor IR stralen daarentegen is zo’n filter kristalhelder. 
Wat is IR ?
 

In de natuur zijn er stralingsgolven. Die golven hebben allemaal een bepaalde lengte die varieert tussen heel lang en ultra kort. Het licht dat voor het menselijke oog zichtbaar is, heeft een golflengte tussen 380 nanometer en 
ongeveer 720 nanometer (dit is gelijk aan 0,000720 mm). De golflengte van het IR licht is iets langer dan die van het zichtbare licht.
Bij digitale fotografie spreken we eigenlijk van “Near IR”: de IR golflengtes zijn net iets langer dan het zichtbare licht. Ze kunnen tot ongeveer 1200 nanometer lang zijn omdat daar de praktische IR gevoeligheid van onze CCD/CMOS 
ophoudt. 
 
IR eigenschappen van de digitale camera.
Om normale, mooie kleurenfoto’s te maken met een digitale camera hebben we geen IR licht nodig. Daarom bouwen de constructeurs een interne filter in de camera’s die het IR licht blokkeert. 
Dat beperkt natuurlijk in zekere mate de IR fotografie.
Om zeker te zijn of jouw camera gevoelig is voor IR bestaat er de volgende eenvoudige test: maak een foto van het licht van een IR afstandsbediening (bijvoorbeeld de afstandsbediening van je tv). 
Als je het IR licht op de foto ziet dan is je camera gevoelig voor IR.
Hoe ouder je digitale camera is, hoe meer kans je maakt dat ze sterk IR gevoelig is. De nieuwste camera’s worden beter en beter afgeschermd tegen de, voor normale fotografie, ongewenste IR stralen. 
Vooral de moderne DSLR laat weinig IR licht door omdat de hedendaagse IR blokkeerfilter beter en beter zijn werk doet.
Bij sommige camera’s kan die IR blokkeerfilter uitgebouwd worden. Meestal is dat een delicate en soms zelfs “gevaarlijke” operatie. Voor echte IR adepten is het echter een must. 
De Nikon Coolpix 950 wordt bijvoorbeeld regelmatig omgebouwd omdat het redelijk eenvoudig is.
Let er wel op dat je camera dan uitsluitend geschikt is om IR foto’s te maken. Het is misschien een idee voor je afgedankte (tweede) camera…
Welke camera is het best geschikt voor IR fotografie?
Zoals we hierboven al aangehaald hebben zijn oudere camera’s meestal beter geschikt voor IR fotografie dan nieuwere. De IR blokkeerfilter voor de CCD/CMOS varieert in sterkte afhankelijk van het type camera. 
Daardoor is de ene camera al meer geschikt voor IR fotografie dan de andere.
De meest betaalbare en gebruiksvriendelijke camera’s voor IR zijn dan ook de “point and shoot” of de prosumer camera’s. Let er wel op dat je er een IR doorlaat filter kan opschroeven.
Ze zijn gemakkelijk in het gebruik omdat je op de LCD het beeld kan zien dat je wil fotograferen.
Bekende types van deze camera’s zijn onder andere Canon Powershot G1 en Pro70, Nikon Coolpix 950, Sony DSC-S70 en Olympus C-2000z/2020z/2100uz. 
De Olympus 2020z is bijna legendarisch voor IR fotografie, de 5050z is daarentegen minder doeltreffend. Minolta Dimage 7 (de i noch de Hi helemaal niet) is ook een goede IR camera. 
Sony Cybershot DSC-F707/717, DSC-F828 en DSC-V1/V3 digicams zijn heel geschikt voor IR fotografie. Dankzij hun 'Nightshot' functie wordt het interne IR blokkeer filter tijdelijk weggeklapt. 
De camera werkt in dat geval met de maximale diafragmaopening, maar het werkt wel. Je kunt er bovendien sterke IR filters mee combineren, zoals bijvoorbeeld B+W 93 en 94.

De standaard DSLR camera’s zijn problematischer voor IR fotografie. Met een IR filter voor de lens zie je bijna niets door de zoeker. Kadreren en scherpstellen worden dan heel moeilijk. 
Ook het automatisch scherpstellen laat te wensen over. Hier helpen de trucjes zoals het kadreren en scherpstellen zonder IR doorlaat filter op de lens. Nadat het filter geplaatst is kun je dan het licht meten en de foto maken. 
Een statief is in dat geval onontbeerlijk. DSLR’s die gekend zijn om goede IR foto’s te maken zijn o.a. de Nikon D70 en de Canon D30 en zekere mate de Canon 20Da. 
Andere DLSR camera’s hebben meestal een IR blokkeerfilter die nauwelijks IR licht doorlaat.
De omgebouwde DSLR camera is in dat geval de oplossing. Als het budget het toelaat tenminste want die camera kan daarna uitsluitend IR foto’s maken. 
Dan kun je wel IR foto’s uit de hand maken met zo goed als normale belichtingstijden (Zie : http://www.maxmax.com/aXNiteCanonRebel.htm enhttp://www.astrosurf.org/buil/d70/ircut.htm )
Bij de Sigma SD10 is het dan weer heel eenvoudig om de IR blokkeerfilter weg te nemen en eventueel te vervangen door een IR doorlaatfilter.
Bij DSLR camera’s horen ook afzonderlijke lenzen. Die lenzen brengen ook verschillen met zich mee. Zo is bijvoorbeeld een Canon EF 28-138mm/ f3.5-5.6 een “goede” lens voor IR fotografie. 
Canon 50mm/f1.4 en de EF 28-70mm/ 2.8L geven echter slechte resultaten omdat deze laatste een anti IR coating hebben.
Andere lenzen zijn dan weer uiterst geschikt voor IR. Ze hebben een IR markering op de focusring van de lens om de focus te corrigeren.
Om meer te weten over welke camera’s van welke merken IR vriendelijk zijn, is het nuttig om het internet af te speuren naar ervaringen van gebruikers. 
De IR filters
Vooraleer er misverstanden ontstaan : als we het over IR filters hebben dan bedoelen we filters die IR licht doorlaten en het zichtbare licht blokkeren. 
Als we het over UV filters hebben bedoelen we filters die het UV licht blokkeren en het zichtbare licht doorlaten.
Voor IR fotografie maken we gebruik van een “IR filter” of voluit de IR doorlaatfilter. Die filter laat enkel het IR licht door.
 
Er bestaan verschillende IR filters die elk vanaf een andere golflengte het zichtbare licht afsnijden. Sommige IR filters blokkeren het licht vanaf een bepaalde golflengte redelijk strak af, andere hebben een ruimer overvloeigebied. 
Voorbeelden van dit laatste type zijn de Hoya RM90 en RM100 bijvoorbeeld.
De meest populaire filter voor de beginnende IR fotograaf is de Hoya R72, hét werkpaard voor de digitale fotograaf. Andere voorbeelden zijn de Cokin 007 of de iets duurdere B+W 092.
Doordat deze Hoya 72 filter nog een gedeelte van het zichtbare (rode) licht doorlaat is het ook eenvoudiger om dit filter te gebruiken met een DSLR. Op die manier zie je immers nog een vaag, donkerrood beeld in de prismazoeker.

De verschillende benamingen van IR missen een beetje logica. Je kan er het golflengtegebied niet rechtsreeks uit afleiden.
 Daarom vind je hieronder een tabel met verschillende filters waarbij aangeduid is voor welk IR gebied ze bedoeld zijn. 
De benaming “Wratten” (van Kodak) en “Schott” zijn benamingen waarbij een golflengtegebied hoort. “B+W”, “Hoya” en “Tiffen” gebruiken verschillende benamingen. 
Deze tabel is geenszins volledig maar ze brengt wel een beetje klaarheid in de jungle van filterbenamingen. Sommige filters worden alleen geleverd op bestelling. 

 
 
Merk op dat een filter geleidelijk aan de zichtbare stralen afsnijdt. Dit is een overgangsgebied.
De eerste drie filters zijn geen eigenlijke IR filters maar roodfilters. Het zijn respectievelijk een “echte” roodfilter, een donkerroodfilter en een dieproodfilter. Daarna volgen de echte IR filters te beginnen met de Hoya R72 en de B+W 092.
Bij de Hoya R72 zie je links twee getallen namelijk 680-720. Daarmee wordt bedoeld dat de lichtstralen van 680 nanometer volledig afgesneden worden (= 0% doorlaat). De lichtstralen vanaf 720 nanometer worden al voor 50% doorgelaten.
PS : Als je graag knutselt kan je voordat je een dure IR filter koopt, eventueel als voorlopige test, een stukje onbelichte maar ontwikkelde diafilm als geïmproviseerde IR filter gebruiken. 
De belichting
De niet DSLR camera’s meten het licht via de CCD. De DSLR camera’s hebben een afzonderlijke lichtmeting. Meestal kan je op deze lichtmetingen vertrouwen met het weinige licht dat nog overblijft achter de IR filter.
Langere belichtingstijden, vanaf 1 seconde of langer, tot meer dan 20 seconden, zijn normaal. Een statief is dan ook onontbeerlijk bij de meeste camera’s. Vergeet ook niet om de zoeker van een DSLR helemaal af te dekken met het oog. 
Op die manier vermijd je “vals licht” bij de lichtmeting.
Probeer de ISO gevoeligheid van je camera niet op te drijven. Dit heeft vooral meer ruis tot gevolgd. Bij het meten van het licht in IR fotografie is de matrixmeting aangeraden t.o.v. spotmeting.
Het scherpstellen
Doordat IR stralen een langere golflengte hebben dan het zichtbare licht zal het scherpstelpunt achter de CCD liggen. 
Bij camera’s die automatisch focussen door de lens is het aangeraden om de camera automatisch te laten scherpstellen. Zolang er genoeg licht is om te focussen, zal de CCD dit euvel automatisch corrigeren.
Bij sommige DSLR camera’s kan het gebeuren dat de Auto Focus niet gevoelig is voor IR licht. 
Als je toch problemen ondervindt met scherpstellen of als je manueel scherpstelt, kan je op een onderwerp dat dichterbij ligt focussen. Een 50 mm lens zal op een onderwerp dat op ongeveer 5 meter afstand ligt in daglicht, 
scherp staan voor IR licht op oneindig. Enkele testfoto’s zullen nodig zijn om bij manuele focus het gewenste resultaat te verkrijgen. Het diafragma op f8 houden, om een grotere dieptescherpte te verkrijgen, is ook nuttig. 
Ook bij het focussen zijn de prosumer en de compact camera’s waarop filters passen met hun kleinere CCD en dus grotere DOF, gemakkelijker te gebruiken voor IR fotografie.
Witbalans
De automatische witbalans heeft de neiging om de gevoeligheid van de rode CCD pixels af te zwakken. De gevoeligheid van de groene en blauwe pixels zal daarentegen onnodig veel opgedreven worden. 
Dit geeft extra ruis in het groene en blauwe kanaal. Daarom is het beter om met een “custom” witbalans voor zichtbaar licht te werken en deze vast te zetten, zonder rekening te houden met IR.
Je kunt ook experimenteren met de voorgeprogrammeerde instellingen van de camera. (bijvoorbeeld zonlicht en kunstlicht)
Ook kun je je camera instellen op Zwart/Wit, maar dan beperk je de mogelijkheden van de IR foto bij de nabewerking.
Het licht
De CCD/CMOS is gevoeliger voor gereflecteerd IR licht dan voor direct IR licht. De beste lichtbronnen voor IR fotografie zijn de zon en het licht van gloeilampen. 
De zon en sommige gloeilampen zenden immers meer onzichtbaar IR licht uit dan zichtbaar licht.
De ochtend- of avondzon kan verrassend mooie resultaten geven. Bij een zonsondergang vermindert eerst het licht met korte golflengte (blauw) de rode en IR stralen houden het langste stand.
Voorwerpen die er donker uit zien in zichtbaar licht kunnen soms veel IR reflecteren. Ze tonen dan wit op de foto. Zo is bladgroen een gekend voorbeeld.
Donkere kunststofbehuizingen of (goedkope) zonnebrillen kunnen soms bijna of helmaal doorzichtig zijn voor IR licht.
Het omgekeerde is ook waar : een lichtblauwe hemel zal heel donker te zien zijn op een IR foto.
De foto
Hoe de foto er uitziet die uit je camera komt, is afhankelijk van de camera en de gebruikte filter.
Met een Hoya R72 of een B+W 092 ziet die er meestal uit zoals de foto hieronder. Een rode of purperrode foto dus. Nochtans is er informatie in elk kleurkanaal. Zoals te verwachten valt, is het rode kanaal echter het sterkst aanwezig.
Als je camera sterkere filters verdraagt, zoals de B+W 093 of de Hoya RM90 of RM100, kan je een foto krijgen met allemaal “valse” kleuren i.p.v. dat rode beeld of een gewoon Z/W beeld.
Die valse kleuren bestaan niet echt. Ze zijn het resultaat van de firmware in de camera. Het zijn dus eigenlijk artefacten.
 
 
 
Bewerkingen
Gewoon “autolevel” toepassen in een fotobewerkingsprogramma geeft al een aardig effect. Toch is het leuker om niet met de autolevel te beginnen en de foto eerst echt te bewerken. 
De autolevel kan op het einde van de bewerkingen nog toegepast worden.
Om de foto om te zetten in Z/W gebruik je de gekende methodes die voor kleurfoto’s gebruikt worden, namelijk: desaturatie, kanaalmixer, de digidaanmethode of andere.
Ook kan je de kleurkanalen splitsen met photoshop en bijvoorbeeld alleen het rode kanaal overhouden. Het rode kanaal heeft minder ruis, het blauwe kanaal geeft meestal te veel ruis.


Om speciale effecten te verkrijgen in kleur kan je de kanaalmixer gebruiken of voor photoshop de “ Brad’s IR action “. Je verwisselt hierbij de kleuren ROOD en BLAUW met de kanaalmixer.
Hoe je dit doet zie je hieronder..
 
 


Hieronder vind je een mogelijk resultaat. Door met de instellingen van de kanaalmixer, de levels en de saturatie te experimenteren kun je “wonderlijke” kleuren bekomen naar eigen smaak.
 
Tip
Dankzij digitale fotografie kun je veel foto’s maken zonder meerkosten. Maak daar overvloedig gebruik van bij IR fotografie. Vooral als je nog niet zoveel ervaring hebt. 
Ook daarna als je meer en meer “moeilijke” onderwerpen fotografeert. Beter een foto te veel dan te weinig.
En, als je een IR filter hebt, neem die dan overal mee. Je weet maar nooit!
 
We wensen je veel onzichtbaar IR genot.